Nega ayrim bananlar ta'msizdek?

Hech o‘ylab ko‘rganmisiz, nega banan ta’mi berilgan saqichlar, konfetlar yoki muzqaymoqlarning ta’mi biz sotib oladigan haqiqiy bananning mazzasiga umuman o‘xshamaydi?

Ko‘pchilik buni: “Shunchaki kimyoviy qo‘shimcha-da” deb o‘ylaydi. Biroq buning zamirida o‘tgan asrning eng yirik agrar fojiasi yotibdi. Gap shundaki, banan aromatizatorlari o‘ylab topilgan paytda bananlar haqiqatan ham o‘shanday ta’mga ega bo‘lgan.

“Gros Mishel” — Yo‘qotilgan saltanat

1950-yillargacha butun dunyo bozorlarida hukmronlik qilgan banan navi “Gros Mishel” (Katta Mishel) deb atalgan.

U hozirgi bananlardan ko‘ra shirinroq, xushbo‘yroq va eng muhimi — po‘sti qalin bo‘lgani uchun tashishga juda chidamli bo‘lgan. O‘sha paytdagi banan konfetlari aynan shu navning ta’midan nusxa olgan.

Biroq 1950-yillarda dunyo bo‘ylab “Panama kasalligi” (fungus — zamburug‘li infeksiya) tarqaldi. Bu zamburug‘ “Gros Mishel” plantatsiyalarini shunchalik tez qirdiki, bir necha o‘n yillik ichida bu nav tijorat maqsadida yetishtirilishdan deyarli to‘xtadi.

Insoniyat sevib iste’mol qiladigan banan turini butunlay yo‘qotish arafasida edi.

“Kavendish” — Bugungi “qahramon”

Banan sanoatini saqlab qolish uchun olimlar Panama kasalligiga chidamli bo‘lgan yangi navni — “Kavendish”ni topdilar.

Bugun biz supermarketlarda sotib oladigan bananlarning 99 foizi aynan shu navdir.

Lekin uning bitta katta “minusi” bor: u “Gros Mishel”dan ko‘ra bemaza va nozikroq. Ammo u kasallikka bardoshli edi.

Shunday qilib, butun dunyo bozorlari bir xil, ta’mi biroz “sayozroq” bo‘lgan Kavendish bananlariga o‘tdi.

Nega tarix takrorlanmoqda?

Eng dahshatli fakt shundaki, bananlar boshqa mevalar kabi urug‘dan ko‘paymaydi.

Biz yeydigan bananlar — bu klonlardir. Ya’ni, dunyodagi barcha Kavendish bananlarining genetik kodi bir xil. Ular bir-birining egizagi.

Bu nima uchun xavfli?

Agar birorta yangi kasallik (masalan, hozir tarqalayotgan TR4 zamburug‘i) bitta Kavendish bananiga ta’sir qilsa, u dunyodagi barcha bananlarni birdek yo‘q qilishi mumkin. Chunki ularning ichida bu kasallikka qarshi immunitetga ega bo‘lgan birorta ham “o‘zgacha” banan yo‘q.

Bananlar tarixi bizga monomadaniyat — ya’ni faqat bitta turga bog‘lanib qolish qanchalik xavfli ekanini ko‘rsatadi.

Biz bugun maza qilib yeyayotgan bananlarimiz, balki 20 yildan keyin xuddi “Gros Mishel” kabi faqat tarixiy kitoblarda va sun’iy aromatizatorlar ta’mida qolar?

Sifat va barqarorlik o‘rtasidagi kurashda biz ta’mni qurbon qildik.
Navbatda esa mevaning o‘zi turibdi.