Ranglar, vaqt va fikrlar: Biz gapiradigan til dunyoni qanday shakllantiradi?

Biz odatda tilni shunchaki miyamizda tayyor boʻlgan fikrlarni boshqalarga yetkazish vositasi deb hisoblaymiz. Yaʼni, ichimizda qandaydir fikr tugʻiladi va biz uni soʻzlarga joylaymiz. Ammo kognitiv tilshunoslik (ong va til munosabatini oʻrganuvchi fan) sohasidagi soʻnggi tadqiqotlar mutlaqo teskari haqiqatni ochib bermoqda: siz gapiradigan til sizning qanday fikrlashingizni, dunyoni qanday koʻrishingizni va hatto xotirangizni belgilab berishi mumkin.

Bu gipoteza ilm-fanda lisoniy nisbiylik (yoki Sapir-Whorf gipotezasi) deb ataladi. Keling, buni oddiy va hayotiy misollarda koʻrib chiqamiz.

1. Chap va oʻng, gʻarb va sharq

Oʻzbek, ingliz yoki rus tillarida biz makonni oʻz tanamizga nisbatan belgilaymiz: "Mening oʻng tomonimda darslik turibdi", "Kassadan chapga buriling".

Avstraliyadagi Kuuk Taayorre qabilasi tilida esa "chap" yoki "oʻng" degan soʻzlar mutlaqo yoʻq. Ular har doim va har qanday sharoitda geografik koordinatalardan (shimol, janub, sharq, gʻarb) foydalanishadi. Ular hatto "Oyogʻingizning janubi-gʻarbiy qismida chumoli yuribdi" deb aytishadi.

Eng hayratlanarlisi, ushbu qabila vakillariga bir nechta rasmlarni xronologik (vaqt ketma-ketligi) tartibda joylashtirish topshirilganda:

Agar ular sharqqa qarab oʻtirgan boʻlsa, rasmlarni oʻzlariga yaqin tomondan uzoqqa qarab tizishgan.

Agar janubga qarab oʻtirgan boʻlsa, rasmlarni chapdan oʻngga (chunki sharq chapda, gʻarb oʻngda boʻladi) joylashtirishgan.

Ularning tilida vaqt tushunchasi tana bilan emas, balki yerning magnit maydoni bilan bogʻlangan. Biz xonada oʻtirib shimol qayerdaligini bilmasligimiz mumkin, ammo bu qabila bolasi ham buni aniq ayta oladi — chunki uning tili buni doimo talab qiladi.

2. Grammatik jinsning tafakkurga taʼsiri

Koʻplab tillarda (fransuz, nemis, ispan, rus) otlar jinsga (erkak, ayol, neytral) ajratiladi. Bu shunchaki grammatik qoida boʻlib qolmay, insonlarning oʻsha buyumlarga boʻlgan munosabatini ham oʻzgartirar ekan.

Psixologlar nemis va ispan suhbatdoshlariga bir xil buyumlarni koʻrsatib, ularni tasvirlab berishni soʻrashgan. Natijalar hayratlanarli boʻlgan, daryo ustidagi oddiy beton va temir konstruksiya (koʻprik) til qoidasi tufayli bir millat vakiliga nafis ayol timsolida, boshqasiga esa baquvvat erkak qiyofasida gavdalanmoqda.

3. Ranglar palitrasi

Siz koʻk rangning nechta turini bilasiz? Ingliz tilida soʻzlashuvchi inson uchun och koʻk ham, toʻq koʻk ham shunchaki bitta rang — "blue". Ularni farqlash uchun "light blue" yoki "dark blue" deyishadi.

Ammo rus tilida bu ikki tur mutlaqo alohida rang hisoblanadi: голубой (och koʻk) va синий (toʻq koʻk). Laboratoriya tadqiqotlarida rus tilida gapiradigan insonlarning miyasi koʻk rangning ushbu ikki turi oʻrtasidagi chegarani ingliz tilida gapiradiganlarga qaraganda bir necha millisekund tezroq ilgʻab olishi isbotlangan. Til miyani ushbu farqni avtomatik ravishda qidirishga majbur qiladi.

Yangi til oʻrganish — bu shunchaki boshqa soʻzlar lugʻatini yodlash emas. Bu dunyoga mutlaqo boshqa koʻzoynak orqali qarash, voqelikni boshqacha his qilish demakdir. Mashhur faylasuf Lyudvig Vitgenshteyn aytganidek: "Mening tilimning chegaralari — mening dunyomning chegaralaridir.''