Nega jaziramada issiq choy ichamiz?

Tasavvur qiling, tashqarida qirq daraja issiq. Asfalt erib ketay deyapti, hamma salqin joyga qochgan. Siz esa chanqog'ingizni qondirish uchun muzlatgichdan muzdek suv qidiryapsiz. Ammo shu payt choyxonada o'tirgan otaxonlarni kuzatsangiz, ularning peshonasidan ter oqib tursa ham, issiq ko'k choyni huzur qilib ho'playotganini ko'rasiz. Xo'sh, bu shunchaki eski odatmi yoki uning ortida qandaydir mantiq bormi? Nega yozning chillasida aynan issiq choy ichish qon-qonimizga singib ketgan? 

Muzdek suvning qisqa muddatli "yolg'oni". Ko'pchiligimiz muzdek suv ichsak, darhol haroratimiz tushadi va chanqog'imiz bosiladi deb o'ylaymiz. Haqiqatan ham, muzdek ichimlik tomoqni muzlatib, dastlabki soniyalarda ajoyib rohat beradi. Lekin bu hissiyot juda qisqa muddatli. Muzdek suv oshqozonga tushgach, tana darhol trevoga signalini chaladi. Nima uchun? Chunki ichkaridagi harorat 36.6 daraja, suv esa juda sovuq. Tana bu suvni o'z haroratiga moslashtirib isitish uchun qo'shimcha energiya sarflay boshlaydi. Buning oqibatida esa sizning ichki haroratingiz aslida yanada ko'tariladi va birozdan keyin o'zingizni battar isib ketgandek his qilasiz. 
Issiq choyning "hiylasi". Endi issiq choyga kelsak. Issiq ichimlik ichganingizda, og'iz, tomoq va oshqozondagi termoretseptorlar (haroratni sezuvchi asab tolalari) miyaga darhol xabar jo'natadi: "Diqqat, tana isib ketyapti, qizib ketish xavfi bor!". Bunga javoban, miya zudlik bilan eng kuchli sovutish mexanizmini ishga tushiradi — siz terlashni boshlaysiz. Issiq choy ichgan odam tezda terga botishi shundan. Ter esa teridan bug'lanayotgan paytda o'zi bilan tanadagi ortiqcha issiqlikni olib ketadi. Ya'ni, issiq choy tanani ichkaridan ozgina isitib, tashqaridan kuchli terlash va bug'lanish orqali umumiy tana haroratini keskin tushiradi. Siz tabiiy ravishda salqinlaysiz. 
Bitta muhim shart bor... Olimlarning ta'kidlashicha, bu ajoyib biologik jarayon faqat bitta shart bilan ishlaydi — havo quruq bo'lishi kerak. Bizning mintaqamizda, xususan O'zbekistonda havo aynan shunday, quruq va issiq. Shu sababli terimiz teridan juda tez bug'lanadi. Agar siz havo namligi o'ta yuqori bo'lgan tropik davlatlarda (masalan, Tailand yoki Malayziyada) bo'lsangiz, issiq choy ichish teskari ta'sir ko'rsatgan bo'lardi. Chunki nam havoda ter bug'lanmaydi, siz shunchaki jiqqa ho'l bo'lib, battar qiynalgan bo'lardingiz.
Demak, ota-bobolarimiz hech qanday ilmiy laboratoriyasiz ham mintaqamiz iqlimini va inson fiziologiyasini juda nozik tushunishgan ekan. Keyingi safar issiqda tomog'ingiz quriganda, muzdek gazlangan ichimliklarga yugurishdan oldin, bir piyola issiq choy ichib ko'ring. Farqni o'zingiz sezasiz!